Allah, Evren ve İnsan Üzerine

Yazan: Emre Dorman

Bilginin kaynaklarının başında madde âleminin incelenmesine yarayan sağlam duyular gelir. Kur’an’da birçok ayette doğru bilgiye ulaşılabilmesi için Allah’ın insanlara lütfettiği işitme, görme ve dokunma duyuları vasıtasıyla hareket edilmesi ve bunların aracılığı ile birçok mükemmelliğin ve gerçeğin farkına varılması söylenmektedir. İslam düşüncesi ve bilimi tarihi boyunca teşekkül eden terminoloji içinde duyu his ve hâsse kelimeleri ile ifade edilmiştir. Bilgi problemi ile ilgili olarak duyu ve algı konuları his, havâs, havâss-ı hams, havâss-ı zâhire, havâss-ı bâtıne, havâss-ı selîme, el-kuvvetü’l-müdrike, en-nefsü’l-hassâse, en-nefsü’l-hayvâniyye ve esbâbü’l-ilm gibi başlıklar altında incelenmiştir. Bir duyu gücünün herhangi bir etkenle uyarılmasına ihsâs, buna bağlı olarak nesnenin zihindeki kavramına ma’rifet ve fehim, bağımsız bilgi haline gelmesine idrak denir.

Kelamcılara göre duyular ile elde edilen bilgiler zaruri bilgilerdir. Apaçık olan ve inkârı mümkün olmayan bilgiler duyular yolluyla elde edilir. Bu açıdan Kur’an’da duyuların bilgi vermesini öne çıkarmış görünmektedir. İnsan duyuları vasıtası ile birçok maddi unsurun özelliklerine vakıf olup bunlar ile ilgili tecrübe sahibi olur. Tatma ve koklama duyuları da tecrübe ve bilgi edinmemizi sağlayan diğer duyularımızdır. Bu tecrübeler zihinde bir takım kabuller oluşmasını sağlar. Örneğin ateş yakıcı bir özelliğe sahiptir bunu bir kere tecrübe eden birisi duyuları vasıtası ile onun bu bilgisine ulaşır ve her seferinde, Allah’ın doğa kanunlarına koyduğu özellikler gereği normal şartlarda o ateşin yakıcılığını bilir. Kâinattaki birçok oluşum da gözlem ve deneyler ile ispatlanmış bilimsel gerçekleri de bazen çeşitli araçlar vasıtası ile olsa da yine bu duyularımız ile inceler ve gözlemleriz. Bu duyulardan birinin dahi eksik veya kusurlu olması halinde fiziki ve manevi hareket kabiliyetlerimiz azalmaktadır. Bu beş dış duyuyu karşılayan, duyusal imgeleri ve onların manalarını içte algılayan, bunları birbirine bağlayan veya ayıran, onların mefhumlarını kavrayan, kavradığı haliyle kavramları koruyan ve onlardan düşünce üreten beş de iç duyunun varlığı kabul edilmektedir. Bunlar ise, sağduyu, tasavvur, vehm, hafıza ve hayaldir.